Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là gì? Khám phá dấu hiệu nhận biết, biến chứng nguy hiểm và cách điều trị hiệu quả từ chuyên gia Bệnh viện 199. Bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là một trong những căn bệnh đường tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay, gây ra không ít phiền toái cho người bệnh. Những cơn ợ hơi, ợ chua liên tục hay cảm giác nóng rát vùng sau xương ức không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống mà còn có thể là "hồi chuông" cảnh báo nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm loét, hẹp thực quản, thậm chí là ung thư. Bài viết dưới đây với sự tham vấn chuyên môn từ các bác sĩ Bệnh viện 199 sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện từ nguyên nhân, triệu chứng đến giải pháp kiểm soát bệnh hiệu quả tại nhà.

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là gì?

GERD là tình trạng dịch vị dạ dày (axit HCl, pepsin, dịch mật) trào ngược ngược dòng lên thực quản, hầu họng và đường hô hấp, gây tổn thương niêm mạc do cơ thắt thực quản dưới (LES) bị suy yếu hoặc giãn mở bất thường.

Phân loại lâm sàng:

- Thể NERD (Không tổn thương - 60-70%): Có triệu chứng lâm sàng nhưng hình ảnh nội soi không thấy viêm loét thực quản.

- Thể ERD (Có viêm loét): Axit phá hủy niêm mạc tạo thành các vết trợt, loét rõ rệt trên nội soi (phân loại theo độ A, B, C, D của Los Angeles).

- Barrett thực quản: Biến chứng mạn tính khi tế bào biểu mô vảy thực quản biến đổi thành biểu mô trụ (tổn thương tiền ung thư).

Cách nhận biết dấu hiệu bệnh trào ngược dạ dày thực quản

Nguyên nhân gây trào ngược dạ dày thực quản 

Cơ chế cốt lõi dẫn đến GERD là sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (áp lực dịch vị dạ dày) và yếu tố bảo vệ (sự khép kín của cơ thắt thực quản dưới). Bất kỳ tác động nào làm suy yếu chiếc "van" bảo vệ hoặc làm gia tăng áp lực tại dạ dày đều trở thành tác nhân khởi phát bệnh.

Sự suy yếu của cơ thắt thực quản dưới (LES)

Cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một cánh cửa một chiều, chỉ mở ra khi nuốt thức ăn. Sự suy yếu của cơ này thường xuất phát từ:

   - Tác dụng phụ của thuốc: Việc lạm dụng hoặc sử dụng kéo dài các thuốc giãn cơ, thuốc an thần, thuốc huyết áp (nhóm chẹn kênh canxi), hoặc thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) làm giảm trương lực cơ LES một cách vô ý.
   - Sử dụng chất kích thích: Chất nicotine trong thuốc lá, caffeine trong cà phê, trà đậm hay cồn trong rượu bia có khả năng kích thích trực tiếp làm giãn cơ vòng, đồng thời làm giảm tiết nước bọt (vốn có tính kiềm giúp trung hòa axit).
   - Yếu tố bẩm sinh: Một số người ngay từ khi sinh ra đã có cơ thắt thực quản dưới bị lỏng lẻo hoặc gặp tình trạng thoát vị hoành (một phần dạ dày bị đẩy lên trên cơ hoành).

Áp lực dư thừa tại dạ dày

Khi áp lực bên trong lòng dạ dày vượt quá mức chịu đựng của cơ thắt thực quản dưới, dịch vị sẽ bị ép và đẩy ngược lên phía trên:

   - Ăn quá no, chứng khó tiêu: Thức ăn bị ứ đọng lâu do khó tiêu khiến dạ dày bị căng giãn quá mức, tạo áp lực lớn lên cơ thắt.

   - Thừa cân, béo phì: Lượng mỡ bụng dư thừa lớn sẽ ép chặt vào dạ dày một cách liên tục, trực tiếp đẩy dịch vị trào ngược lên trên.

   - Phụ nữ trong giai đoạn mang thai: Sự phát triển lớn dần của thai nhi chèn ép cơ học vào dạ dày của người mẹ. Bên cạnh đó, sự gia tăng nội tiết tố progesterone khi mang thai cũng làm giãn các cơ trơn.

Thói quen sinh hoạt và ăn uống sai cách

   - Thức khuya, stress kéo dài: Trạng thái căng thẳng thần kinh kích thích cơ thể sản sinh quá mức hormone cortisol. Hormone này kích hoạt dạ dày tăng tiết axit HCl đồng thời làm chậm quá trình tiêu hóa.

   - Nằm ngay sau khi ăn: Khi bạn nằm xuống ngay sau khi ăn no, dạ dày nằm ngang sẽ khiến dịch vị dễ dàng tràn qua cơ thắt thực quản dưới. Bạn nên cố gắng lên kế hoạch cho các bữa ăn ít nhất 3 giờ trước khi đi ngủ.

   - Chế độ ăn nhiều dầu mỡ, đồ chua cay: Thực phẩm giàu chất béo làm chậm quá trình tiêu hóa, trong khi đồ ăn chua (chanh, tỏi, ớt, măng muối) và cay nóng lại kích thích trực tiếp làm tổn thương niêm mạc.

Triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản: Nhận biết qua các dấu hiệu

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) được mệnh danh là "kẻ ngụy trang" tài tình bởi hệ thống triệu chứng lâm sàng vô cùng phong phú, rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác.

Bệnh biểu hiện qua hai nhóm dấu hiệu cơ bản:
   - Tại đường tiêu hóa: Ợ hơi, ợ chua, ợ nóng (lan từ thượng vị lên sau xương ức); buồn nôn/nôn (đặc biệt vào buổi sáng); đau tức thượng vị, nuốt vướng hoặc nuốt đau.
   - Ngoài đường tiêu hóa: Ho khan kéo dài, khàn tiếng (do axit kích ứng thanh quản); đau thắt ngực không do tim; đắng miệng (trào ngược dịch mật), hôi miệng và mòn men răng.


Hay bị ợ nóng là bệnh gì? Nguyên nhân do đâu và cách trị ợ nóng tại nhà

 

Biến chứng nguy hiểm của bệnh GERD nếu không điều trị

Nhiều người bệnh thường có tâm lý chủ quan, tự mua thuốc uống qua loa. Tuy nhiên, các chuyên gia tiêu hóa cảnh báo: Dạ dày có lớp màng nhầy đặc biệt để bảo vệ khỏi axit, nhưng thực quản thì không. Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, GERD sẽ âm thầm tiến triển thành những biến chứng nguy hiểm:

   - Viêm loét và hẹp thực quản: Axit ăn mòn gây loét, chảy máu. Quá trình lành sẹo làm lòng thực quản co kéo, chít hẹp gây nuốt nghẹn.
   - Barrett thực quản: Biến đổi cấu trúc tế bào vùng thấp thực quản, là tổn thương tiền ung thư cần sinh thiết định kỳ.
   - Ung thư biểu mô tuyến thực quản: Tiến triển từ Barrett thực quản bị kích ứng liên tục, nguy cơ tử vong cao.
   - Hô hấp & Răng miệng: Viêm họng hạt, viêm thanh quản, khởi phát hen suyễn, viêm phổi do hít phải dịch vị; hoại tử men răng.

Phương pháp chẩn đoán trào ngược dạ dày tại cơ sở y tế

Để xác định chính xác thể bệnh và đưa ra phác đồ điều trị tối ưu, các bác sĩ chuyên khoa Tiêu hóa sẽ chỉ định thực hiện các kỹ thuật cận lâm sàng hiện đại:

   - Nội soi tiêu hóa trên: Quan sát trực tiếp tổn thương, phân độ viêm và bấm sinh thiết tầm soát ung thư. (Bệnh viện 199 hiện áp dụng phương pháp nội soi tiền mê không đau).

   - Đo pH và trở kháng thực quản 24 giờ: "Tiêu chuẩn vàng" để xác định tần suất, thời gian và nồng độ axit, đặc biệt cho thể NERD hoặc ca kháng thuốc.

   - Chụp X-quang thực quản cản quang (Barium): Phát hiện các bất thường cấu trúc như hẹp thực quản, thoát vị hoành, rối loạn vận động thực quản.

 

Nội soi can thiệp điều trị ung thư dạ dày sớm cho bệnh nhân

Cách điều trị và kiểm soát trào ngược dạ dày thực quản (GERD)

Điều trị GERD là một quá trình toàn diện, đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ giữa việc dùng thuốc với việc thiết lập lại các thói quen hàng ngày.

Thay đổi lối sống (Bắt buộc)

   Ăn uống: Chia nhỏ 4 - 5 bữa/ngày, không ăn no quá mức; bữa cuối cách giờ đi ngủ ít nhất 3 tiếng. Kiêng dầu mỡ, đồ chua cay, rượu bia, cà phê, thuốc lá, đu đủ xanh.
   Tư thế ngủ: Nằm nghiêng sang trái; kê cao đầu giường 15 - 20cm (hoặc dùng gối chống trào ngược chuyên dụng).
   Khác: Giảm cân, kiểm soát stress, tránh mặc quần áo chít hẹp vùng bụng.

Điều trị nội khoa (Dùng thuốc theo đơn)

   Antacids & Alginate: Trung hòa axit tức thì và tạo màng gel sinh học ngăn dịch vị dâng ngược.
   Kháng histamin H2: Giảm tiết axit dạ dày (dùng trước ăn hoặc trước ngủ).
   Ức chế bơm proton (PPI): Thuốc kháng tiết axit mạnh nhất (Omeprazole, Esomeprazole...), giúp lành vết loét.
   Lưu ý: Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc PPI đột ngột để tránh hiện tượng tăng tiết axit dội ngược.

Can thiệp ngoại khoa

   Phẫu thuật Nissen (Tạo nếp gấp đáy vị): Áp dụng cho trường hợp cơ vòng suy yếu hoàn toàn hoặc kháng thuốc. Bác sĩ mổ nội soi, cuộn đáy vị quanh đoạn dưới thực quản để tái tạo "van" ngăn trào ngược.

Kết luận

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) dù là một bệnh lý mạn tính dễ tái phát và có nguy cơ biến chứng nguy hiểm, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng. Việc chủ động lắng nghe cơ thể, thay đổi các thói quen ăn uống, sinh hoạt chưa khoa học chính là bước đi tiên quyết giúp bạn bảo vệ hệ tiêu hóa của mình.