Tìm hiểu về bệnh lý thoát vị đĩa đệm

1. Giải phẩu và chức năng của đĩa đệm.

Mỗi người bình thường có tổng cộng 23 đĩa đệm, đây là cấu trúc nằm xen kẽ giữa các đốt sống, có hình dạng như một thấu kính 2 mặt lồi. Cấu trức cơ bản gồm nhân đĩa đệm nằm giữa, hơi lệch về phía sau, mâm sụn và vòng sợi bao bọc ở ngoài, được giữ cố định bởi dây chằng dọc trước và dọc sau cột sống.

Đĩa đệm tạo nên khớp nối liên kết giữa các đốt sống giúp cột sống vận động linh hoạt, đặc biệt đĩa đệm có tính chất đàn hồi và khá chắc chắn, tác dụng như một giảm xóc giúp phân tán lực khi có tác động đè nén và vặn xoắn lên cột sống. uy nhiên do phải chịu tác động liên tục với tải trọng cơ thể, những tác động trong sinh hoạt, lao động, cùng với đó đĩa đệm được nuôi dưỡng khá kém chủ yếu bằng thẩm thấu. Chính vì vậy đĩa đệm sớm bị loạn dưỡng, thoái hóa và tổn thương, thường bắt đầu từ tuổi 20 và gây ra các bệnh lý liên quan đến đĩa đệm.

Hình 1: Đĩa đệm bình thường và đĩa đệm tổn thương thoát vị

2. Thoát vị đĩa đệm.

Thoát vị đĩa đệm là bệnh lý xảy ra khi nhân nhầy của đĩa đệm cột sống thoát ra khỏi vị trí bình thường trong vòng sợi gây chèn ép vào ống sống hoặc các rễ thần kinh. Tình trạng này thường là kết quả của sang chấn hoặc do đĩa đệm bị thoái hóa, nứt, rách. Tổn thương có thể xảy ra ở bất kỳ đoạn nào của cột sống. Trên thực tế, thường hay gặp tổn thương ở đoạn thắt lưng, gây ra hội chứng thắt lưng hay còn gọi là đau thần kinh tọa điển hình với các triệu chứng đau xuất phát từ cột sống thắt lưng, lan xuống mông đùi cẳng bàn chân, 95% nguyên nhân do thoát vị đĩa đệm). Theo thống kê của Bộ Y tế thoát vị đĩa đệm ở nước ta hiện có tỷ lệ khá cao, có đến 30% dân số bị thoát vị đĩa đệm, thường trong độ tuổi 30 – 55 tuổi và đang có xu hướng trẻ hóa. Do nhiều người phát hiện bệnh muộn và điều trị không đúng cách để bệnh tái phát nhiều lần làm cho bệnh nặng hơn gây ảnh hưởng nặng nề đến khả năng lao động. Chính vì vậy người bệnh cần nhận biết các triệu chứng của thoát vị đĩa đệm để có hướng xử trí hiệu quả, tránh gây hậu quả đáng tiếc.

3. Các dấu hiệu của bệnh lý thoát vị đĩa đệm thắt lưng:

a. Các dấu hiệu lâm sàng:
- Bệnh thường xuất hiện sau một chấn thương hay gắng sức của cột sống, hoặc bệnh nhân tiền sử có yếu tố nguy cơ và đau thắt lưng tái phát nhiều lần.
- Tiến triển: Bệnh thường diễn triển theo 2 giai đoạn:
+ Giai đoạn đau cấp: Là giai đoạn đau lưng cấp xuất hiện sau một chấn thương hay gắng sức. Về sau mỗi khi có những gắng sức tương tự thì đau lại tái phát. Trong giai đoạn này có thể có những biến đổi của vòng sợi lồi ra sau, hoặc toàn bộ đĩa đệm lồi ra sau mà vòng sợi không bị tổn thương.
+ Giai đoạn chèn ép rễ: Đã có những biểu hiện của kích thích hay chèn ép rễ thần kinh, xuất hiện các triệu chứng của hội chứng rễ: Đau lan xuống chân, đau tăng khi đứng, đi lại, ho hắt hơi, rặn… nằm nghỉ thì đỡ đau. Ở giai đoạn này vòng sợi đã bị đứt một phần hay toàn bộ nhân nhầy bị tụt ra phía sau (thoát vị sau hoặc sau bên), nhân nhầy chuyển dịch gây ra chèn ép rễ. Đồng thời những thay đổi thứ phát của thoát vị đĩa đệm như: Phù nề các mô xung quanh, ứ đọng tĩnh mạch, sự viêm dính… làm cho triệu chứng bệnh tăng lên.

Theo Saporta (1970), trên lâm sàng nghĩ đến thoát vị đĩa đệm nếu có 4 triệu chứng trở lên trong số 6 triệu chứng sau:
(1) Có yếu tố chấn thương.
(2) Đau cột sống thắt lưng lan theo rễ, dây thần kinh hông to.( Đau theo dải da do rễ thần kinh bị tổn thương phân bố (ví dụ: tổn thương rễ L5 sẽ tê hoặc đau dọc mặt sau đùi tới trước ngoài cẳng chân, ra mắt cá ngoài, đi qua mu bàn chân tới ngón cái; hoặc tổn thương rễ S1 sẽ đau dọc mặt sau đùi, cẳng chân, tới gót chân, gầm bàn chân ra mé ngoài bàn chân tới các ngón 3 – 5)
(3) Đau tăng khi ho, hắt hơi, rặn.
(4) Có tư thế giảm đau: (Nghiêng người về một bên để giảm đau làm cột sống bị vẹo)
(5) Có dấu hiệu chuông bấm. (Ấn các điểm đau cạnh sống làm cho bệnh nhân có cảm giác đau lan dọc theo đường đi của dây thần kinh hông to cùng bên xuống dưới chân.)
(6) Dấu hiện Lasègue (+). (Bệnh nhân nằm ngữa, 2 chân duỗi thẳng nâng cao một chân bệnh nhân (luôn ở tư thế duỗi thẳng) lên khỏi mặt giường (hướng tới 90o), sẽ gây căng đau dọc mặt sau chân)
b. Chẩn đoán hình ảnh
- Chụp X quang:
Chụp Xquang cột sống thắt lưng quy ước không cho chẩn đoán quyết định là có hay không có thoát vị đĩa đệm nhưng thông qua một số hình ảnh như: Hẹp khoang gian đốt sống, lệch vẹo cột sống, mất ưỡn cột sống (tam chứng Barr) có thể giúp gián tiếp xác định vị trí thoát vị. Bên cạnh đó, X quang quy ước (chụp các tư thế thẳng, nghiêng, chếch, cúi và ưỡn) còn giúp xác định các tổn thương khác của cột sống như trượt đốt sống, mất vững cột sống, khuyết eo…qua đó định hướng phương pháp điều trị hiệu quả.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI).
Chụp cộng hưởng từ được coi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại, có độ tin cậy nhất trong chẩn đoán các bệnh lý thoát vị đĩa đệm. Trên các phim cộng hưởng từ có thể xác định chính xác vị trí, số tầng thoát vị, hình thái thoát vị (trung tâm, cạnh trung tâm và lỗ ghép).

Hình 2: Hình ảnh thoát vị đĩa đệm trên phim chụp cộng hưởng từ

- Chụp cắt lớp vi tính kết hợp với chụp bao rễ cản quang
Được chỉ định cho các trường hợp nghi ngờ thoát vị đĩa đệm mà người bệnh không thể chụp được cộng hưởng từ (Do có dị vật kim loại trong cơ thể mà không thể loại bỏ). Chụp cắt lớp vi tính kết hợp chụp bao rễ cản quang có thể cho phép xác định chính xác vị trí, mức độ chèn ép của thoát vị đĩa đệm với độ nhạy cao.
Một điều cần ghi nhớ là mỗi triệu chứng có thể là biểu hiện của rất nhiều bệnh khác nhau cho nên tốt nhất vẫn phải được thăm khám và tư vấn cụ thể từ chuyên gia.
Được sự hổ trợ của các chuyên gia đầu ngành về thần kinh cột sống trên cả nước, hiện nay Bệnh viện 199 đã triển khai phẫu thuật các bệnh lý cột sống như thoát vị đĩa đệm, trượt, hẹp và chấn thương cột sống...Bệnh viện 199 được trang bị các phương tiện máy móc hiện đại hổ trợ hiệu quả cho khám phát hiện và điều trị các bệnh lý cột sống, một thế mạnh nữa của bệnh viện là chế độ tập luyện, phục hồi chức năng trước và sau phẫu thuật. Bệnh nhân được thăm khám tập luyện tại giường từ ngay sau phẫu thuật cho đến giai đoạn hồi phục bằng các trang thiết bị hổ trợ tiên tiến. Với đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp, nhiệt tình khi đến với Bệnh viện 199 bệnh nhân sẽ được khám tư vấn và điều trị các bệnh lý về thần kinh cột sống đạt hiệu quả tốt nhất.

BS CKI. Nguyễn Văn Quốc
PTK Ngoại chấn thương và Y học thể thao – Bệnh viện 199